Maatwerkaanpak PAS-melders: debat samengevat

PAS-melders zijn bedrijven die op grond van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) een zogenoemde melding hebben gedaan voor een wijziging of uitbreiding van hun bedrijf. Op grond van het PAS konden bedrijven hiermee volstaan als de stikstofneerslag van hun activiteiten onder de drempelwaarde van 1 mol per hectare per jaar bleef. Zij hoefden dan geen natuurvergunning aan te vragen. Op 29 mei 2019 verklaarde de Raad van State het Programma Aanpak Stikstof (PAS) ongeldig omdat het niet voldeed aan de Europese Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. Door de uitspraak van de Raad van State raakten een aantal agrarische en industriële bedrijven formeel in overtreding, omdat zij tussen 2015 en 2021 geen natuurvergunning hadden.

Op 28 februari 2022 is vervolgens het Legalisatieprogramma PAS vastgesteld. Daarin waren bronmaatregelen opgenomen die het Rijk treft om stikstofruimte vrij te maken en die worden ingezet voor het legaliseren van onder andere gemelde PAS-projecten. De termijn waarbinnen de in het legalisatieprogramma opgenomen maatregelen dienden te zijn uitgevoerd eindigde op 28 februari 2025. Het aflopen van de wettelijke termijn van het legalisatieprogramma en het feit dat het legalisatieprogramma te weinig heeft opgeleverd, maakten een nieuwe termijn noodzakelijk. De overheid krijgt hiermee langer de tijd om agrarische en andere ondernemers te helpen die buiten hun schuld om geen stikstofvergunning hebben, aldus het demissionaire kabinet. De termijn waarbinnen legalisering van PAS-projecten moet plaatsvinden, wordt in het voorstel verlengd met een periode van drie jaar.

Tijdens het debat waren de woordvoerders het met elkaar eens dat het belangrijk is dat er een einde komt aan de onzekerheid voor de PAS-melders. Wel verschilden ze van mening of dit wetsvoorstel daarvoor de beste oplossing is. De tegenstanders van het wetsvoorstel vinden dat het wetsvoorstel niet voldoet omdat het niet rechtmatig, uitvoerbaar en handhaafbaar is. De voorstanders zijn van mening dat het verlengen van het legalisatieprogramma niet de beste oplossing is, maar zo zei een aantal woordvoerders: 'Beter iets dan niets.'

Er zijn vier moties ingediend:

• - 

  De motie-Visseren-Hamakers c.s. over onderzoek naar milieu-uitstoot binnen de benodigde vergunningen.
• - 

  De motie-Visseren-Hamakers c.s. over onderzoek naar stikstofruimte bij handhaven van bestaande wet- en regelgeving.
• - 

  De motie-Visseren-Hamakers c.s. over geïntegreerd beleid op het gebied van stikstof, natuur, waterkwaliteit en dierwelzijn.
• - 

  De motie-Kemperman c.s. over per direct PAS-melders legaliseren.

De minister heeft alle moties ontraden.

GroenLinks-PvdA: Wet schiet ernstig tekort

Senator Kluit zei dat duidelijkheid belangrijker is dan eindeloos doormodderen. Er is al zes jaar onzekerheid en dit wetsvoorstel voegt daar nog drie jaar aan toe. Met dit wetsvoorstel maakt de minister mogelijk dat provincies gaan gedogen. Maar dat gaat tegen de rechtsstaat in. De hamvraag is: wat gaat er de komende drie jaar anders dan in de afgelopen zes jaar? Andere vragen die Kluit stelde: moet de stikstofruimte die vrij komt niet naar de natuur in plaats van naar de boeren? Hoe verantwoordt de minister de doelmatigheid van het wetsvoorstel? De wet schiet ernstig tekort, concludeerde zij.

D66: Overheid laat gezinnen in de steek

Senator Kanis hield zijn maidenspeech in het debat. Ook hij wees op de onzekerheid waarin de PAS-melders al jaren zitten. Plannen maken voor de toekomst is voor hen bijna onmogelijk. Legalisatie is alleen mogelijk als de stikstofuitstoot stevig vermindert en de natuur herstelt. Kanis wees erop dat het voorstelbaar is dat de rechter deze wet onvoldoende vindt. Dan bestaat de kans dat de grootste nachtmerrie van PAS-melders bewaarheid wordt. De overheid laat deze gezinnen in de steek. Stikstofwetgeving is alleen effectief als het zorgt voor minder stikstofuitstoot, besloot hij.

ChristenUnie: Recht doen aan boeren en natuur

Senator Holterhues zei dat zijn fractie recht wil doen aan de boeren en aan de natuur. Daarom steunt de ChristenUnie een aanpak die boeren perspectief biedt. Dat perspectief is er onder andere gekomen door een amendement van de Tweede Kamer dat vastlegt dat het op te stellen programma primair gerichte maatregelen bevat voor het verminderen van de stikstofemissie. Het kan volgens Holterhues niet zo zijn dat de boeren over drie jaar nog steeds in onzekerheid verkeren. Hij vroeg de minister wat het verschil is tussen deze maatwerkaanpak en de eerdere legalisatie.

PVV: Uitstel van executie?

Legalisatie van PAS-melders is voor de PVV prioriteit. Senator Van Kesteren zei dat zijn fractie zich afvraagt of met dit wetsvoorstel de komende jaren volstrekt geen zicht is op legalisatie. Is dit niet gewoon uitstel van executie? Zolang de uitkoop volstrekt vrijwillig is, is er geen probleem, maar in hoeverre is dit vrijwillig? De maatwerkaanpak komt op de PVV over als uitstel. Bovendien worden agrarische belangen onvoldoende beschermd. Tot slot zei Van Kesteren dat de lobby richting Brussel essentieel is, en dat daar geen onrealistische wetgeving moet worden neergelegd.

CDA: Commissie voor gedupeerde burgers

Senator Rietkerk sprak mede namens 50PLUS, OPNL en Fractie-Walenkamp. Officieel acteren de PAS-melders nog steeds illegaal en verkeren zij in voortdurende angst dat er gehandhaafd wordt, zei hij. Het wetsvoorstel is enigszins verbeterd door de amendementen van de Tweede Kamer. Rietkerk vroeg op basis van welke harde redenering de rechter overtuigd kan worden de handhaving op te schorten. PAS-melders moeten dan ook kunnen rekenen op juridische steun. De CDA-fractie riep de regering op een commissie in te stellen voor burgers die gedupeerd zijn door fouten van de overheid.

BBB: Stikstofwétprobleem, geen stikstofprobleem

Senator Oplaat sprak mede namens JA21 en de Fractie-Beukering. Hij sprak steun uit voor dit wetsvoorstel. Niet omdat het ideaal is en alles oplost, maar omdat de overheid hier zelf een verantwoordelijkheid heeft en neemt. Hij wees erop dat de rechtsstaat wordt ondergraven door het meten met twee maten. Voor grote nationale belangen lijkt altijd een oplossing te bestaan. Volgens Oplaat hebben we in Nederland geen stikstofprobleem, maar een stikstofwetprobleem. Maatwerk zoals de regering met dit wetsvoorstel wil, kost tijd inzet en geld, maar onrecht kost meer, zei hij.

Fractie-Visseren-Hamakers: Verminder de uitstoot

Volgens senator Visseren-Hamakers ligt de oplossing voor PAS-melders voor het oprapen: verminder de uitstoot. De afgelopen jaren is te weinig ruimte beschikbaar gekomen. Zij wees ook op de Raad van State die opmerkt dat het wetsvoorstel geen bronmaatregelen bevat. Hoeveel ruimte zou er ontstaan als de activiteiten waarin de overheid een aandeel heeft, zoals Schiphol, zich aan de wet zouden houden, vroeg Visseren-Hamakers. Ze zei niet te begrijpen dat partijen die zeggen de boeren een warm hart toe te dragen, de PAS-melders zo lang in de kou laten staan.

PvdD: Wetsvoorstel niet uitvoerbaar

Senator Nicolaï vroeg de minister uit te leggen waarom gesuggereerd is dat er een recht op legalisatie zou bestaan als je toepassing geeft aan de regels van bestuursrecht die daarop betrekking hebben? Ook wilde hij weten met welke argumenten de minister van bouwers van woningen en infrastructuur kan verlangen dat zij zich neerleggen bij de reservering van stikstofruimte voor PAS-melders. Hij stelde verder dat het wetsvoorstel niet uitvoerbaar is omdat op voorhand al vaststaat dat de toepassing van de Habitatrichtlijn geen ruimte zal bieden voor vergunningverlening aan alle PAS-melders.

SGP: In beginsel positief

Senator De Vries zei dat zijn fractie in beginsel positief staat tegenover het wetsvoorstel. Dat neemt niet weg dat er veel vragen zijn, met name over de rechtmatigheid en uitvoerbaarheid. Indien de problematiek niet op tijd is opgelost, wordt de termijn dan weer verschoven, vroeg De Vries. Hoe beïnvloedt de actuele stikstofdepositie de ontwikkeling van de natuur, wilde hij weten. Het toegezegde dashboard voor de landelijke beëindigingsregeling veehouderijen is nog altijd niet beschikbaar. Kan de minister zeggen wanneer het dashboard beschikbaar komt, vroeg hij.

SP: Halve wet

Senator Van Aelst zei dat de markt het niet gaat oplossen als de overheid geen eisen stelt. Vandaag ligt er een halve wet voor en we weten niet wat de andere helft van de plannen zal worden, zei zij. Uiteindelijk zijn er tot nu toe veel relatief kleine bedrijven uitgekocht met weinig impact, terwijl er meer impact had kunnen worden bereikt met weinig, maar wel grote bedrijven. Er is geen enkele aanleiding om te denken 'het zal wel goed komen'. Ook de Raad van State is stellig en negatief in hun advies. Van Aelst vroeg de nieuwe coalitiepartijen expliciet in te gaan op deze wet en of het nuttig was dit debat te voeren.

Volt: Wet voldoet niet

Senator Perin-Gopie zei dat het Europees Hof glashelder was: positieve effecten op natuurherstel moeten vaststaan voordat toestemming wordt verleend, en niet daarna. Deze wet voldoet daar niet aan. De provincies hebben eerder gemeld dat het wetsvoorstel onvoldoende juridisch onderbouwd is om af te zien van handhaving van PAS-melders. Over enkele weken is er een nieuw kabinet. Dat belooft meer samenhang, structurele stikstofreductie en juridisch houdbare keuzes. Juist daarom is deze wet nu te vroeg, te smal en te tijdelijk.

FVD: Beter dan niets

Senator Kemperman vroeg waarom er geen keihard 'nee' is uitgesproken tegen Europa? Het wetsvoorstel verlengt de onzekerheid met drie jaar. Volgens Kemperman is het advies van de Raad van State niet houdbaar omdat het geen evenwichtige analyse is. FVD is van mening dat een nieuwe rekenkundige ondergrens houdbaar is. De wil was er om de PAS-melders te helpen, maar het werken is de minister onhoudbaar gemaakt. Het is de minister niet te verwijten dat de verwachtingen van de sector niet zijn waargemaakt. Dit wetsvoorstel is beter dan niets, besloot Kemperman.

VVD: Andere aanpak nodig

Senator Straus hield haar maidenspeech. Ze noemde de resultaten van het legalisatieprogramma teleurstellend. Had niet eerder onderkend kunnen worden dat het programma niet werkt? Had niet eerder kunnen worden bijgestuurd, vroeg zij. Dat er andere aanpak nodig is, staat voor de VVD-fractie buiten kijf. Perspectief bieden is volgens Straus wel iets anders dan zekerheid. De VVD steunt de inzet van de minister om handhavingsverzoeken af te houden, maar vraagt wel hoe ervoor gezorgd kan worden dat dit bij de rechter standhoudt. Kan de minister de voortgang van de PAS-melders ook in beeld brengen per provincie, vroeg zij tot besluit.

Beantwoording minister

Demissionair minister Wiersma onderstreepte dat de PAS-melders niet door hun eigen handelingen in de problemen zijn gekomen. De regering voelt zich verantwoordelijk. Het is volgens Wiersma heel wrang en niet-uitlegbaar om al die PAS-melders niet van een pasklare voorziening te kunnen voorzien. Ze begrijpt dat het vertrouwen van boeren, en de PAS-melders in het bijzonder, geschaad is. Wiersma: 'Als er een dossier is dat ik heel graag in zijn geheel vandaag had willen afronden, is het dit dossier. Deze wet is niet direct een oplossing voor iedereen, maar biedt wel hernieuwd perspectief op een oplossing.'