Verslag van de vergadering van 3 februari 2026 (2025/2026 nr. 16)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 15.15 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dank, voorzitter. Ten eerste gefeliciteerd aan de heer Kanis met zijn maidenspeech en veel succes aan mevrouw Straus straks.
Voorzitter. Mijn fractie, de enige fractie in de Eerste Kamer die de Partij voor de Dieren vertegenwoordigt, wilde eigenlijk beginnen met het vieren van het feit dat het tijdperk van het kabinet-Schoof er bijna op zit. Maar als ik kijk naar de samenstelling van de kabinetten die de problemen met de PAS-melders hebben veroorzaakt, weet ik eerlijk gezegd niet of er zo veel te vieren valt. De partijen in het volgende kabinet waren alle drie onderdeel van minstens twee van de kabinetten-Rutte, en zijn dus medeverantwoordelijk voor het feit dat het probleem met de PAS-melders, dat sinds 2019 bestaat, nog niet is opgelost.
Vandaag wordt dus een spannende dag. Dit is het eerste debat in de Eerste Kamer na de publicatie van het coalitieakkoord van het nieuwe kabinet. De vraag is of de VVD en het CDA vooruitkijken naar een landbouw- en voedselbeleid met toekomst of achteruitkijken naar een landbouwbeleid met pleisters plakken op een failliet systeem. Het worstcasescenario: D66 stemt als lid van het volgende kabinet opeens vóór dit wetsvoorstel. Dit debat is dus een goede graadmeter voor hoe hard het nieuwe kabinet aan de slag wil met het oplossen van het stikstofprobleem. Spannend.
De stemmingen van de afgelopen jaren in deze Kamer over landbouwdossiers geven helaas weinig hoop. Het kabinet kon in deze Kamer steevast rekenen op de stem van het CDA voor beleid dat de bio-industrie in stand houdt, met als dieptepunt de recente stemmingen over de afromingspercentages voor pluimvee- en varkensrechten. De Partij voor de Dieren hoopt oprecht dat het nieuwe kabinet op het gebied van stikstof, en in bredere zin op het gebied van landbouw, voeding, natuur, water en dierenwelzijn, echt kiest voor een andere koers.
Voorzitter. Het PAS-dossier past op een hoge stapel dossiers waarop de overheid heeft gefaald. Naar het oordeel van de Partij voor de Dieren komt dit doordat de afgelopen kabinetten en de meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer de realiteit niet onder ogen hebben willen zien. Het is al decennialang bekend dat onze huidige economie en landbouw onhoudbaar zijn. De oplossing voor de PAS-melders ligt dan ook voor het oprapen: verminder de uitstoot. Een kind kan de was doen. De reden waarom de aanpak van de PAS-melders de afgelopen jaren niet heeft gewerkt, is dat er te weinig stikstofruimte is vrijgekomen om de PAS-melders te legaliseren. De uitstoot een beetje verminderen is simpelweg onvoldoende voor de natuur. Eigenlijk laten het PAS- en stikstofdossier heel helder zien hoe slecht het is gesteld met de relatie van onze samenleving met de natuur, terwijl het de grondwettelijke plicht is van de overheid om — ik citeer onze Grondwet — "het leefmilieu te beschermen en te verbeteren".
De Raad van State merkt op dat ook het voorstel dat we vandaag bespreken geen bronmaatregelen bevat. Hij is er dan ook niet van overtuigd dat de voorgestelde regeling voor alle PAS-projecten voor 1 maart 2028 een adequate oplossing waarborgt of dat de kans dat van handhaving kan worden afgezien wordt vergroot met het voorstel. Het zou voor de PAS-melders onverteerbaar zijn dat dit voorstel, dat in essentie is bedoeld om tijd te kopen om niet te hoeven handhaven, dit doel niet bereikt. Dat zou betekenen dat dit wetsvoorstel niet doeltreffend zou zijn. In reactie op de Raad van State beaamt de minister in zoveel woorden dat de inzet om de uitstoot te verminderen tot nu toe inderdaad onvoldoende is geweest om de PAS-melders te legaliseren. Zij stelt nu een maatwerkaanpak voor als oplossing voor de PAS-melders. In haar reactie stelt de minister echter ook dat het bieden van oplossingen in alle gevallen wel moet leiden tot een legale situatie.
De Partij voor de Dieren heeft daarom de volgende vragen aan de minister. Staat in het huidige voorstel wat de minister betreft het doel van het verminderen van de uitstoot om zodoende voldoende stikstofruimte te creëren voor PAS-melders nog steeds overeind? Wat is het verschil tussen "legalisering" in de oorspronkelijke betekenis en de betekenis in het huidige voorstel? De heer Holterhues stelde deze vraag ook al. Hoe maakt het huidige voorstel volgens de minister het afzien van handhaving mogelijk?
De voorzitter:
De heer Kemperman heeft een interruptie.
De heer Kemperman i (FVD):
Ik heb niet zozeer een interruptie, maar een punt van orde. Ik hoorde zojuist zeggen: de Partij van de Dieren …
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Voor de Dieren.
De heer Kemperman (FVD):
Voor de Dieren. Dank dat u mij bevestigt en corrigeert. Maar volgens mij spreekt hier de Fractie-Visseren-Hamakers. Ik wil ook nog een ander punt maken. Ik vind het interne gekibbel binnen die fractie en ook de persoonlijke vete jegens collega Oplaat eigenlijk afbreuk doen aan de waardigheid van ons debat, van deze Kamer en van de inhoud van het debat. Dat punt wil ik graag gemaakt hebben.
De voorzitter:
Dat heeft u gemaakt. Mevrouw Visseren kan hierop reageren of niet.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Daar heb ik geen behoefte aan.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ik ga door met mijn vragen aan de minister, want daar was ik mee bezig. Hoeveel PAS-melders zijn boeren die voorlopen in termen van duurzaamheid en dierenwelzijn, zoals biologische of biologisch-dynamische boeren? Met andere woorden: hoe gaat het kabinet om met PAS-melders in het licht van de transitie naar een meer duurzame en diervriendelijke landbouw? Zo'n integrale aanpak is in lijn met de uitspraak van de Tweede Kamer om stikstofbeleid en dierwaardigheid gezamenlijk te benaderen. Minder dieren per stal betekent niet alleen minder stikstof, maar ook bijvoorbeeld dat varkens hun staarten kunnen behouden. De minister noemt verplaatsing als een van de oplossingen. Dit betekent letterlijk het verplaatsen van een probleem. Maar de natuur is overal in Nederland zeer kwetsbaar, dus dat lijkt mijn fractie zeer onverstandig. Graag een reactie van de minister.
Voorzitter. Het PAS-en-stikstofdossier is een afweging van belangen. Mevrouw Kluit verwees daar ook al naar. Deze belangenafweging wordt vaak geframed als de belangen van de natuur versus die van de PAS-melders, maar dit is niet het hele plaatje. Er zijn andere activiteiten in Nederland die zonder natuurvergunning opereren en sommige daarvan zijn in handen van overheden, zoals Schiphol en andere luchthavens. Als het kabinet inderdaad zo begaan is met PAS-melders, dan zou het op z'n minst ervoor moeten zorgen dat de overheid zelf voldoet aan de eigen normen. Dit biedt waarschijnlijk geen oplossing voor alle PAS-melders, maar wellicht wel voor een aantal.
Ik heb de volgende vragen aan de minister. Weet de minister hoeveel ruimte zal worden gecreëerd als Nederlandse overheden, bijvoorbeeld in hun rol als aandeelhouder, zich zouden houden aan milieu- en natuurvergunningen? Zo ja, hoeveel ruimte biedt dit? En zo nee, is de minister bereid om dit te onderzoeken? Ik overweeg een motie op dit punt. Is het kabinet bereid milieu-, natuur- en dierenwelzijnswetgeving voor niet-PAS-melders te handhaven, zoals het verbod op het routinematig couperen van varkensstaartjes, om zo voldoende ruimte te bieden? Ik overweeg ook op dit punt een motie.
Voorzitter. Het gaat in dit dossier dus niet alleen over een belangenafweging tussen de natuur en PAS-melders. Het gaat ook over de belangen van huidige en toekomstige uitstoters van stikstof en de belangen van alle Nederlanders, omdat we allemaal een gezonde natuur nodig hebben. Bovendien wordt één groep belanghebbenden meestal over het hoofd gezien als het gaat over PAS-melders uit de veehouderij: de dieren in de bio-industrie. Het PAS-dossier kent meer belangen dan vaak wordt gesuggereerd.
De Partij voor de Dieren begrijpt niet dat partijen die zeggen boeren en bedrijven een warm hart toe te dragen, de PAS-melders al zo lang in de kou laten staan. We zouden hier niet een voorstel bespreken dat weer uitstel bewerkstelligt als het huidige kabinet en zijn voorgangers de noodzakelijke maatregelen hadden genomen om de uitstoot daadwerkelijk te beperken, en als het realistisch beleid had gevoerd om ervoor te zorgen dat de economie opereert binnen de zogenaamde planetary boundaries, het maximale wat onze aarde ons te bieden heeft. Er is niet alleen realistisch beleid nodig, maar ook beleid met compassie, niet alleen voor PAS-melders, maar voor alle inwoners van Nederland omdat we allemaal gezonde natuur nodig hebben, omwille van compassie voor de natuur zelf en last but not least voor de dieren in de bio-industrie. De oplossing ligt voor de hand. Benader de verschillende dossiers in samenhang: het bewerkstelligen van een duurzame en diervriendelijke landbouw, een rechtvaardige oplossing voor PAS-melders, het oplossen van het stikstofprobleem, natuurbescherming, waterkwaliteit, en dierenwelzijn. Ik overweeg op dit punt ook een motie.
Ik kijk uit naar de reactie van de minister. Voorts ben ik van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Nicolaï van de Partij voor de Dieren.