Verslag van de vergadering van 3 februari 2026 (2025/2026 nr. 16)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 15.58 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
Mevrouw Van Aelst-den Uijl i (SP):
Dank, voorzitter. We zijn in ieder geval allemaal weer wakker, dus dat is fijn.
Voorzitter. Over de PAS-melders horen we veel in de pers. Vaak zijn dat berichten over de onzekerheid van boeren en over beloftes die deze boeren gedaan zijn die niet haalbaar bleken. Het zijn namelijk de onhaalbare politieke beloftes geweest die uiteindelijk deze problemen hebben veroorzaakt en de nog onhaalbaardere beloftes en het bewust traineren waarmee het alleen maar erger gemaakt is. Wat die onzekerheid met boeren doet, bracht NRC vorige week maandag in zijn podcast zeer duidelijk in beeld. Boeren hebben mentale problemen door de onzekerheid die de overheid veroorzaakte en dit kabinet verergerde.
Ik heb in de aanloop naar dit debat een rondje langs mijn Statenfracties gedaan en gevraagd: goh, vertel mij eens de verhalen van de PAS-melders bij jullie in de provincie. Ik hoorde daarbij bijvoorbeeld over een jonge Zuid-Hollandse boer die vertelde dat de plannen ervoor zullen zorgen dat de koeien bij hem een jaar rond op stal zullen moeten blijven in plaats van in de wei. Een andere jonge Zuid-Hollandse boer vroeg: hoe moeten wij het boer-zijn op de lange termijn volhouden? Alle onduidelijkheid en alle wisselende regels hebben ervoor gezorgd dat er zo veel onzekerheid is dat hij niet wist of hij wel door zou kunnen. Andere boeren voelden zich vooral niet gezien en niet gehoord. Ze waren boos dat de stikstofruimte voor andere ontwikkelingen gebruikt werd en niet exclusief voor het legaliseren van de PAS-melders, de interimmers en de niet-melders. Door al deze verhalen heen klonk vooral verdriet, woede, jarenlange onzekerheid en het tussen de verschillende vuren gevangenzitten. Ook waren er boeren, bijvoorbeeld in Drenthe, die zeiden: we hebben gezien hoe een boer zich hier nabij kon vestigen zonder de benodigde stikstofvergunningen, waardoor andere boeren nu in de problemen zijn gekomen.
Dan rijst bij mij de vraag: willen boeren dan niet? Willen ze alleen maar blijven boeren zoals ze dat al deden? Follow the Money bracht afgelopen week in kaart dat boeren echt duurzamer en plantaardiger willen, maar dat er zulke grote investeringen zijn ingepraat door banken, overheid en big agro: investeringen in intensivering en industrialisering, en investeringen in meer, meer, meer. De minister leert in haar plannen de les dat we boeren niet op nog hogere kosten en naar nog hogere leningen moeten jagen, maar het Planbureau voor de Leefomgeving laat zien dat boeren weer meer geld moeten gaan investeren en daarmee weer meer risico moeten nemen. Onterecht worden boeren vaak met de nek aangekeken vanwege alle problemen in de land- en tuinbouw. Ook onterecht worden al deze boeren, agro-industrieel en kleinschaliger, over één kam geschoren. Velen zouden anders willen, maar zijn afhankelijk van internationale concerns die de markt dicteren. Het onderkennen van het werkelijke probleem, een te intensieve landbouw, is daarbij de halve oplossing.
Zoals eerder gezegd, zijn wij erg geïnspireerd geraakt door de praktische alternatieven die door boeren zijn ontwikkeld, vaak ook "boerenlandbouw" genoemd. Dat is een mooie geuzennaam voor tal van alternatieven die gepraktiseerd worden, zoals biologische landbouw, ecologische landbouw, natuurinclusieve landbouw, permacultuur, stadslandbouw en gemeenschapslandbouw. De oplossing ligt in een radicale koerswijziging: het stoppen met het stimuleren van intensivering en schaalvergroting en het ondersteunen van al die initiatieven die uiteindelijk leiden tot een landbouw die gestoeld is op de draagkracht van bodem, water, lucht en natuur, die draagvlak heeft onder de bevolking en ook boeren uiteindelijk een welverdiend inkomen biedt voor hun uiteindelijk veelzijdige beroep.
Hoewel boeren in Nederland de beste, of één van de beste, en duurzaamste boeren zijn, zal het echt beter moeten, zo heb ik ook al eerder betoogd. Dat betekent niet stilstaan en niet teruggaan in de tijd, maar voorwaarts, tegen de eis van meer, meer, meer en tegen het meer industrialiseren in. Daarbij is uiteindelijk, denk ik, ook een sterke overheid nodig die daarbij helpt, want een gezonde landbouw en gezonde voeding zijn veel meer dan een product dat aan de markt moet worden overgelaten. We hebben het daar ook regelmatig over in preventiedebatten. De markt gaat dit niet oplossen als een overheid de eisen niet stelt.
Dan terug naar de huidige positie van boeren. Boeren hebben al jaren een lastige positie om voldoende geld te kunnen verdienen als zij niet meegaan in die stroom naar industriëler, meer, meer, meer, grote en nog duurdere machines, meer dieren en meer leningen. Boeren die hier niet aan meededen, konden steeds minder geld verdienen. Nadat intensivering van de landbouw vele jaren politiek werd aangejaagd en ondersteund, en nadat een agro-industrie is ontstaan, aangejaagd door banken en die agro-industrie zelf, bleek al decennia geleden dat deze schaal niet haalbaar en niet houdbaar was.
Maar in plaats van een omslag, in plaats van tot inkeer te komen, is er met een eindeloze reeks aan regels, wetten, afwachten, modellen en juridificering geprobeerd om een onhoudbaar, maar voor sommigen met een sterke lobby sterk winstgevend systeem in stand te houden. Het is een systeem dat niet goed is voor boeren, dat niet goed is voor de natuur en dat al heel lang niet goed is voor Nederland. Hierbij zitten boeren uiteindelijk vast tussen politiek, wereldmarkt en supermarkt. Boeren zijn sterk afhankelijk van buitenlandse input en output. Kunstmest en krachtvoer gaan erin, vlees en zuivel komen eruit en de mestberg en stikstof blijven hier achter. Wij vragen deze minister en deze Kamer dan ook: hoe houdbaar en wenselijk is deze situatie, waarbij we zo afhankelijk zijn van de input uit en output naar het buitenland, gezien de ontwikkelingen in de wereld? Zouden we het niet veel meer moeten hebben over een stukje voedselsoevereiniteit — wij vinden dit een bijzonder actuele term — waarbij we minder afhankelijk zijn?
Voorzitter. U hoort ons ook al vaker over het inkomen van boeren. Wij zien op dit moment geen systeem waarbij boeren een eerlijk inkomen kunnen verdienen met een bedrijf dat past bij de schaal van het landschap en waarbij ze niet langer klemzitten tussen wereldmarkt, supermarkt en leningen van de bank. We vragen al jarenlang aandacht voor die houdbaarheid voor boeren, ook nu weer. Uiteindelijk zien wij vandaag een halve wet voorliggen. Het gaat om een halve wet waarin het niet duidelijk wordt of het verdienen van een goede boterham onderdeel is van de andere helft van de plannen die er niet liggen. Kijkend naar het regeerakkoord vragen we de drie partijen die onderdeel uitmaken van de straks regerende partijen: hoe gaan in uw plannen boeren straks een eerlijke boterham kunnen verdienen, zonder zich nog verder in de schulden te moeten steken en nog industriëler te moeten gaan landbouwen om minder stikstof te kunnen uitstoten? Ik vraag de huidige minister het volgende. Dit kabinet bereikte nog erg weinig voor boeren. Wat maakt dat de minister denkt dat deze wet dan wel zal werken voor boeren?
Voorzitter. Dan de andere kant, die de heer Nicolaï ook al een aantal keren benoemde. De PAS en het interne salderen liggen vanaf het begin onder vuur. Er is van overheidswege een onredelijk rooskleurig beeld geschetst. Ik kan me bijvoorbeeld uit Zuid-Holland kan herinneren dat mijn collega Frank Johan Hoogendam vanaf dag één zei: "Dit is een farce. Dit is sjoemelsoftware. Dit gaat niet werken en geen stand houden bij de rechter." Hoe reflecteert de minister op de verwachtingen die het Rijk de boeren toen heeft geschetst en de verwachtingen die nu gewekt gaan worden? Kunnen we daar over een paar jaar ook van zeggen dat aan boeren een wortel voorgehouden is die niets waard bleek te zijn en dat boeren nu dachten een oplossing te hebben, maar die niet gingen krijgen?
Voorzitter. We komen uit een tijd dat er heel veel geld is uitgegeven aan het vrijwillig, maar ongericht uitkopen van boeren. Het uitkopen van boeren om stikstof te besparen had heel veel efficiënter gekund als een kleine groep piekbelasters had meegedaan. Met veel minder geld en minder boeren was uiteindelijk hetzelfde resultaat geboekt, zo blijkt uit gezamenlijk onderzoek van NRC, Follow the Money en Omroep Gelderland. Omdat de huidige regeling gebaseerd is op vrijwilligheid, zijn namelijk alleen die boeren uitgekocht die dat ook echt wilden. Omdat een boer zelf mag bepalen of hij wil stoppen binnen bepaalde grenzen, is er niet gekeken naar waar het bedrijf staat en wat de exacte impact is op de nabijgelegen natuur. Zolang het meer was dan de drempel, was het goed. Daardoor zijn uiteindelijk heel veel bedrijven uitgekocht die weinig impact hadden, terwijl heel veel bedrijven met veel stikstofimpact nu nog steeds bestaan. Het is een duur en bijzonder ongericht project. Als ik eerlijk ben, doen de huidige voorstellen de SP niet vermoeden dat er nu effectievere maatregelen voorgeschoteld zullen worden, maatregelen die wel rust zullen brengen bij boeren en die duidelijkheid zullen geven, duidelijkheid waarmee zij de toekomst in kunnen.
Voorzitter, dan de halve wet die vandaag voorligt. Deze wet zal niet werken zonder een fors maatregelenpakket, maar zo'n maatregelenpakket hebben we niet. Er is geen enkele aanleiding om te denken dat het wel goed zal komen, zeker niet als resultaten uit het verleden meewegen. Het Planbureau voor de Leefomgeving stelde het volgende over de plannen die zij inzagen: het is niet concreet, niet haalbaar en niet effectief. Maar het gaat wel ruim 21 miljard kosten. Ook zagen zij geen visie op de landbouw en de natuur terug in de plannen. Het Planbureau voor de Leefomgeving en kennisinstellingen hebben grote twijfels bij de vraag of het überhaupt haalbaar gaat zijn. Wij vragen de minister of zij blijft bij de haalbaarheid van het voorgenomen pakket. Wordt boeren nu een eerlijke belofte gedaan?
Ook de Raad van State is stellig en negatief in zijn advies. Ze zijn niet overtuigd van de doelstelling van het wetsvoorstel. Ze zijn er niet van overtuigd dat het doel om alle PAS-melders concreet zicht te bieden op een adequate oplossing, kan worden behaald. Wat de SP betreft is "adequaat" echt het minste waarnaar we moeten streven. De Raad van State signaleert ook dat het voorstel geen gerichte maatregelen bevat en bekritiseert de onzekerheid over het al dan niet afzien van handhaving. Dus wederom: blijft u bij de haalbaarheid van dit pakket?
Voorzitter. Dan afsluitend over de huidige politieke realiteit. Er is een nieuw kabinet aanstaande. Het debat over het regeerakkoord vindt plaats terwijl wij hier het debat hebben over de PAS. Wij zijn dus nu in debat met een scheidend minister. Wij vragen dan ook de drie partijen die straks gaan regeren: hoe verhouden de plannen uit het regeerakkoord zich tot de wet die vandaag voorligt? Is deze wet behulpzaam? Is de wet compleet? Ik vraag D66, VVD en CDA om in hun bijdrage in tweede termijn expliciet in te gaan op deze wet, de plannen van dit kabinet en de vraag of het nuttig is om nu vandaag dit debat in deze vorm te voeren. Het was namelijk mede met uw voorstem dat wij vandaag dit debat voeren met een scheidend minister, in plaats van over een paar weken met een nieuw kabinet. Was dit zinvol in het licht van die nieuwe coalitie? Als zelfs VNO-NCW zegt dat dit niets oplost, gaan we boeren dan nu echt weer die wortel voorhouden die weer niets blijkt te zijn?
Ik sluit af met de vraag die mevrouw Kluit net ook al stelde: welk perspectief wordt geboden aan mensen die een huis zoeken of bedrijven die stikstofruimte nodig hebben? Gaat Nederland van het stikstofslot af met deze halve wet? Wij denken van niet. Wij denken dat het blikje wederom vooruit wordt geschopt en dat men wederom rustig achter het blikje aan slentert.
De voorzitter:
Ik dank u wel. Ik geef graag het woord aan mevrouw Perin van de fractie van Volt.